Đại tá GS.TS.BS.TTND Tạ Long – Người chiến sĩ, Bác sĩ thời đại Hồ Chí Minh

Đại tá, Giáo sư, Tiến sĩ, Bác sĩ, Thầy thuốc Nhân dân Tạ Long sinh ra ở khu phố Ngũ Xã, Hà Nội, trong một gia đình có cha là công chức, mẹ buôn bán nhỏ. Sau khi rời ngôi trường trung học kháng chiến Chu Văn An, chàng thanh niên trẻ Tạ Long đã trở thành sinh viên Trường Đại học Y Hà Nội sơ tán tại Chiêm Hóa, Tuyên Quang trong những năm đầu cuộc kháng chiến chống Pháp.

Ngay từ những năm học đầu, ông đã về Đại đoàn 308, thường xuyên phụ trách một đội phẫu thuật tăng cường, tham gia cứu chữa thương binh tại tuyến đầu trong các chiến dịch Tây Bắc, Việt Lào, và Điện Biên Phủ. Ở chiến trường Điện Biên Phủ, có rất nhiều khó khăn và thách thức với người chiến sĩ. Bác sĩ trẻ Tạ Long từng gặp tình huống khi ông được giao làm trạm trưởng một trạm quân y độc lập ở phía Tây Điện Biên Phủ. Thuốc men cạn dần, đặc biệt là hết sạch nước cất, lại mất liên lạc với hậu phương. Ông cùng đồng đội phải tự tìm cách pha nước cất từ bi-đông. Mỗi ngày lọc được vài lít, đủ pha chế huyết thanh và penicillin tiêm tĩnh mạch. Có những tình huống nhiễm trùng nặng, người chiến sĩ quân y lại càng ý thức được sự nguy hiểm có thể xảy đến với những bệnh binh mà mình cứu chữa giữa hoàn cảnh thiếu thốn, khó khăn nơi chiến trường.

“Nhiễm trùng rất nặng và bị áp xe cả hai đùi, hai vai, bệnh binh không tỉnh. Giáo sư phải dùng nước cất pha penicillin để tiêm vào tĩnh mạch. Đấy là lần đầu tiên mà Giáo sư lo sợ là nếu nước cất của mình có chất gây sốt, nó sẽ gây ra phản ứng. Không có cách nào khác, Giáo sư phải làm. Đêm đến, ngồi bên cạnh bệnh nhân xem có phản ứng không. May là bệnh nhân không bị phản ứng,” Giáo sư cho biết.

Những năm tháng vất vả, gian khổ ấy, dù cái chết có thể ập đến bất cứ lúc nào, vẫn không thể lay chuyển ý chí "quyết tử cho Tổ quốc quyết sinh" của người sinh viên trẻ. Thậm chí, trong khó khăn, gian khổ lại càng làm nổi bật tinh thần vượt khó và sự thông minh, sáng tạo của chàng thanh niên Tạ Long. Mỗi lần đi công tác, ông luôn mang theo bên mình những tài liệu chép tay từ các sách bệnh học viết bằng tiếng Anh và tiếng Pháp để áp dụng chữa trị cho các chiến sĩ. Lúc đó còn là thanh niên, ông luôn tin tưởng ở Bác Hồ, tin tưởng Quân đội sẽ đánh thắng, và chỉ mong sau chiến thắng được trở về học tiếp. Ông không nghĩ gì đến gian khổ, thế nào cũng chịu được. Thứ hai, lúc bấy giờ, Giáo sư chỉ nghĩ tới trách nhiệm của mình là phụ trách những đơn vị ấy: làm sao cho tròn trách nhiệm, hoàn thành nhiệm vụ. Những sáng kiến của chàng sinh viên y khoa Tạ Long xuất phát từ thực tiễn và mang tính ứng dụng cao.

Bác sĩ Tạ Long cùng với những đồng đội của mình trong Đội điều trị 8 đã giành được Huân chương Chiến sĩ hạng Nhất-một phần thưởng cao quý và xứng đáng cho những đơn vị, cá nhân thuộc ngành Quân y đã lập chiến công trong chiến dịch Điện Biên Phủ. Sau chiến thắng năm 1954, giải phóng Thủ đô, chàng trai trẻ Tạ Long tốt nghiệp Trường Đại học Y khoa Hà Nội và về nhận công tác tại Sư đoàn 305, Quân y Viện 9, sau đó trở thành Trợ lý Nội khoa của Cục Quân y.

Trong kháng chiến chống Mỹ, vào năm 1968, ông nhận quyết định làm Phó đoàn chuyên viên của Tổng cục Hậu cần vào chiến trường miền Nam. Ông đã làm Chủ nhiệm Khoa Nội tại Bệnh viện 29 và Bệnh viện 46 Hoa Cung. Sau khi trở về Hà Nội từ chiến dịch Hồ Chí Minh, ông được Cục Quân y giao nhiệm vụ nghiên cứu các bệnh về tiêu hóa trong Quân đội. Đến năm 1979, ông được bổ nhiệm làm Chủ nhiệm Khoa Nghiên cứu Tiêu hóa và Chủ nhiệm Khoa Tiêu hóa, Bệnh viện Trung ương Quân đội 108.

Sau khi miền Nam được giải phóng, Giáo sư có cơ hội tiếp cận một kho tài liệu, sách hay bằng tiếng Anh, tiếng Pháp và các tạp chí chuyên ngành. Giáo sư nhận thấy thuốc men của họ rất nhiều, rất tốt nhưng lại rất đắt, mà lúc bấy giờ Việt Nam bị cấm vận, không thể nhập khẩu được. Giáo sư nghĩ rằng mình phải nghiên cứu thuốc để có thể dùng được trong Quân đội. Giáo sư đã đề nghị với Cục trưởng Cục Quân y và được ủng hộ. Từ đó, một đơn vị nghiên cứu đầu tiên trong Quân đội kết hợp với một bệnh viện được thành lập và đã hoạt động hiệu quả.

Đại tá, Giáo sư, Tiến sĩ, Bác sĩ, Thầy thuốc Nhân dân Tạ Long được biết đến là một bác sĩ tận tụy, hết lòng vì người bệnh. Từ thực tiễn, ông luôn miệt mài nghiên cứu cùng đồng nghiệp để tìm ra những sáng kiến, giải pháp mới nhằm ứng dụng vào công tác khám, chữa bệnh. Ông được nhiều bệnh nhân từ các tỉnh xa tìm đến. Họ tin tưởng, quý mến ông không chỉ vì chuyên môn giỏi mà còn vì thái độ, cử chỉ nhẹ nhàng, ấm áp và tấm lòng tận tụy. Chính y đức của người thầy thuốc - tấm lòng của người bác sĩ chuyên khoa Tiêu hóa Tạ Long - đã trở thành tấm gương sáng cho các đồng nghiệp và học trò noi theo.

Một con người với trái tim chan chứa tình thương dành cho người bệnh; một người chiến sĩ, bác sĩ mang phẩm chất Bộ đội Cụ Hồ - “thầy thuốc như mẹ hiền”. Ở cương vị nào, Giáo sư cũng hoàn thành tốt chức trách, nhiệm vụ được giao, được tập thể tín nhiệm, và được đồng nghiệp, bệnh nhân yêu mến, bao gồm cả những người thầy thuốc cũng như bệnh nhân từng được ông thăm khám và điều trị.

Trong suốt hơn 80 năm cuộc đời, Đại tá, Giáo sư, Tiến sĩ, Bác sĩ, Thầy thuốc Nhân dân Tạ Long đã trải qua rất nhiều sự kiện quan trọng của đất nước. Chặng đường nhiều gian nan, thử thách đã hun đúc nên một người chiến sĩ, một bác sĩ tiêu biểu của thời đại Hồ Chí Minh. Sau hơn 60 năm làm việc và cống hiến không ngừng nghỉ, ông cùng các đồng nghiệp đã thực hiện nhiều công trình nghiên cứu với các sản phẩm thuốc mang tính ứng dụng cao, phục vụ người Việt, góp phần quan trọng trong điều trị các bệnh lý tiêu hóa, đặc biệt là các bệnh liên quan đến dạ dày.

Các vấn đề Giáo sư nghiên cứu về vi khuẩn Helicobacter pylori, giáo sư bắt đầu tìm hiểu cách đây mấy chục năm. Thời điểm đó, ở Việt Nam, còn rất ít người quan tâm đến loại vi khuẩn này. Rồi còn nhiều vấn đề khác, ví dụ như bệnh lý trào ngược dạ dày - thực quản, giao sư cũng đã sớm quan tâm và chú ý đến. Và chính nhờ những thế hệ thầy như thầy, thời điểm đó ngành Tiêu hóa Việt Nam - đặc biệt trong nội soi - mới bắt đầu chú trọng đến việc phát hiện sớm các bệnh lý tiêu hóa.

Một trong những công trình nổi bật của Đại tá, Giáo sư, Tiến sĩ, Bác sĩ, Thầy thuốc Nhân dân Tạ Long được sử dụng trong điều trị các bệnh viêm loét dạ dày - tá tràng là loại thuốc Almaca. Đây là một trong những công trình nghiên cứu tiêu biểu của Giáo sư Tạ Long cùng đồng nghiệp là Tiến sĩ Dược học Nguyễn Xuân Thanh.

Được nghiên cứu và thử nghiệm từ năm 1983, tại Hội thảo Khoa học về thuốc chữa bệnh trong khuôn khổ Triển lãm Kinh tế - Khoa học kỹ thuật lần thứ 4, Almaca đã đoạt Huy chương Vàng. Cho tới nay, ở nước ta vẫn chưa có công trình nào đánh giá điều trị bệnh dạ dày một cách công phu như vậy. Điều đặc biệt, đây là một loại thuốc điều trị loét được điều chế hoàn toàn từ các nguyên liệu trong nước.

Thuốc đã được chứng minh hiệu quả qua thực nghiệm và qua thử nghiệm lâm sàng trên người bệnh, đặc biệt phù hợp với người nghèo vì hiệu quả cao và chi phí thấp. Ngay sau đó, Cục Quân y và Bộ Y tế đã quyết định cho sản xuất rộng rãi thuốc Almaca để sử dụng trong cả nước.

Trong ba thành phần của viên thuốc, có một thành phần là mai mực - một kinh nghiệm dân gian trong y học cổ truyền. Dược sĩ Nguyễn Xuân Thanh đã nghiên cứu và sử dụng các tá dược để giúp viên thuốc tan nhanh, và thật tình cờ, cho đến nay - sau hơn 30 năm - khi đem viên thuốc đi kiểm nghiệm lại, người ta thấy viên thuốc tan rã trong vòng chưa đầy một phút. Việc tan nhanh như vậy giúp thuốc có thể trung hòa acid trong dạ dày hiệu quả. Giáo sư rất mừng vì người nghèo có thể tiếp cận và sử dụng một loại thuốc rẻ tiền nhưng hiệu quả như vậy.

Đây là một loại thuốc được nghiên cứu và sản xuất từ nguồn nguyên liệu hoàn toàn trong nước, có tác dụng điều trị viêm loét hành tá tràng. Khi các thuốc thế hệ mới chưa xuất hiện, Almaca đã được sử dụng trong một thời gian dài, không chỉ trong quân đội mà còn trong nhân dân. Đây là một đề tài khoa học - công nghệ được đánh giá rất cao.

Với hơn 60 năm làm việc và nghiên cứu, nguyên là Chủ nhiệm Khoa Nội Tiêu hóa, Bệnh viện Trung ương Quân đội 108, sau đó là Chủ tịch Hội Khoa học Tiêu hóa Việt Nam, dù đã đến tuổi nghỉ hưu, nhưng Giáo sư vẫn tiếp tục cống hiến hết mình cho khoa học.

Vốn là người thông thạo ngoại ngữ, ngay từ những năm 60, ông đã viết hoặc dịch nhiều cuốn sách chuyên môn từ các thứ tiếng Pháp, Anh, Nga, mà đến nay vẫn còn giá trị khoa học và thực tiễn cao. Ông là tác giả và đồng tác giả của hơn 127 công trình nghiên cứu khoa học đã công bố trong và ngoài nước, 17 cuốn sách chuyên ngành và giáo trình về tiêu hóa. Ngoài ra, ông còn tham gia viết hai cuốn sách bằng tiếng Anh xuất bản tại Nhật Bản vào các năm 2011 và 2018, và đóng góp vào nhiều công trình nghiên cứu tiêu biểu trong lĩnh vực y học, có giá trị ứng dụng cao.

Bên cạnh việc nghiên cứu và điều trị cho người bệnh, ông còn tham gia giảng dạy và hướng dẫn nhiều thế hệ sinh viên, nghiên cứu sinh, với tư cách là Giảng viên Bộ môn Tiêu hóa - Viện Nghiên cứu Khoa học Y Dược Lâm sàng 108, Bệnh viện Trung ương Quân đội 108. Hơn một chục nghiên cứu sinh do ông trực tiếp hướng dẫn đã bảo vệ thành công luận án Tiến sĩ. Nhiều người trong số đó đã được ông tạo điều kiện và giới thiệu tham dự các hội nghị quốc tế, hoặc được cử đi đào tạo, bổ sung chuyên môn sâu tại các cơ sở khoa học danh tiếng ở nước ngoài.

Hiểu rõ rằng, để phát triển chuyên môn, cần không ngừng học hỏi và giao lưu quốc tế, ông luôn tâm niệm: “Chúng ta cần trao đổi, cập nhật kiến thức, kinh nghiệm; thúc đẩy nghiên cứu khoa học kỹ thuật; đồng thời tạo cơ hội để bạn bè quốc tế hiểu biết và hợp tác với Việt Nam.”

Giáo sư, Tiến sĩ, Thầy thuốc Nhân dân Tạ Long luôn mong muốn tổ chức được nhiều hội nghị khoa học chuyên ngành, để các bác sĩ trẻ có cơ hội giao lưu, học hỏi, tiếp cận các tiến bộ mới trong y học. Cho đến nay, ông đã tham gia báo cáo và chủ tọa tại nhiều hội nghị khoa học tiêu hóa quốc gia hàng năm, cũng như tại nhiều hội nghị khoa học quốc tế lớn. Đặc biệt, ông đã tổ chức thành công hơn 12 hội nghị tiêu hóa quốc tế khu vực Đông Nam Á, định kỳ hai năm một lần.

Chính nhờ những đóng góp không ngừng nghỉ đó, Giáo sư, Tiến sĩ, Thầy thuốc Nhân dân Tạ Long đã được trao tặng nhiều phần thưởng cao quý của Đảng và Nhà nước như:

- Huy chương Vàng năm 1989,

- Huy chương Bạc năm 1986 cho công trình nghiên cứu và sản xuất viên Almaca,

- Giải pháp hữu ích do Cục Sở hữu trí tuệ Nhà nước cấp năm 1989,

- Đồng tác giả Giải thưởng Hồ Chí Minh về Khoa học và Công nghệ năm 2017,

- Danh hiệu Thầy thuốc Ưu tú năm 1995,

- Danh hiệu Thầy thuốc Nhân dân năm 2003,

- Huân chương Quân công hạng Ba,

- Huân chương Bảo vệ Tổ quốc hạng Ba,

- Cùng nhiều huân, huy chương và bằng khen cao quý khác.

Thế hệ trẻ, khi nhắc đến thầy, luôn tự hào về ngọn lửa đam mê cháy bỏng và nhiệt huyết cách mạng mà thầy truyền lại. Đó chính là tinh thần: “Học - học nữa - học mãi để trưởng thành”. Thầy không chỉ thành công trong chuyên môn, mà còn thành công trong sự nghiệp đào tạo và nghiên cứu khoa học. Ngay cả khi đã đến tuổi nghỉ hưu, thầy vẫn không ngừng lao động, cống hiến. Trên cương vị Chủ tịch Hội Khoa học Tiêu hóa Việt Nam, thầy vẫn tiếp tục đồng hành và đóng góp cho sự phát triển của nền y học nước nhà.

Trong một ngôi nhà nhỏ trên con phố Trần Phú, vẫn có một người bác sĩ ngày ngày miệt mài ngồi nghiên cứu, tìm tòi thông tin trên mạng. Dù đã ở cái tuổi "xưa nay hiếm", Giáo sư, Tiến sĩ Tạ Long vẫn không từ bỏ việc học hỏi, vẫn không ngừng tiếp thu những tri thức mới, đặc biệt là trong lĩnh vực y học tiêu hóa - chuyên ngành mà cả đời ông đã gắn bó và cống hiến.

Đồng hành cùng ông suốt chặng đường ấy là người vợ, hậu phương vững chắc giúp người chiến sĩ yên tâm vững vàng nơi “mặt trận” y học. Bà lặng thầm chăm sóc, hy sinh, không kể hết bao vất vả, mà không một lời than phiền. Bởi bà hiểu: ông đam mê cống hiến, và cả đời một lòng vì sự nghiệp giúp người. Mấy chục năm đã đi qua, con cái nay đã trưởng thành, nhưng bà vẫn như một cái bóng bên ông - không thể thiếu, không thể tách rời.

Hơn 60 năm làm việc không ngơi nghỉ, trong thầy vẫn luôn vẹn nguyên lời dặn của Giáo sư Tôn Thất Tùng trước ngày ra mặt trận: “Từ nay các em xa trường, hãy lấy nỗi đau của người bệnh làm thầy.” Khi bảo vệ luận án bác sĩ, ông đã tự nhủ thêm một điều:“Hãy lấy tương lai hạnh phúc của nhân dân làm đích.”

Và từ giây phút ấy, những câu nói ấy trở thành kim chỉ nam cuộc đời ông - từ một sinh viên Tạ Long ngày ấy đến một Giáo sư, Tiến sĩ, Bác sĩ, Thầy thuốc Nhân dân Tạ Long sau này. Ông không coi đó là một lời hứa, mà là một sứ mệnh sống trọn vẹn trong hành động. Như một con ong chăm chỉ, ông lặng lẽ gom góp từng giọt mật ngọt dâng hiến cho đời, cho người.