Hệ vi sinh đường ruột và công tác chăm sóc sức khỏe đường ruột  cho trẻ

Rối loạn tiêu hóa là bệnh lý thường gặp nhất ở trẻ. Với triệu chứng chướng bụng đầy hơi, đi ngoài phân sống, nôn, táo bón, tiêu chảy… hầu như dưới 6 tuổi trẻ đều gặp ít nhất 1 - 2 lần trong năm. Phần lớn trẻ bị rồi loạn tiêu hóa đều do sinh hoạt không hợp lý (ăn uống không vệ sinh, uống kháng sinh kéo dài, ăn ít chất xơ, nhịn đi cầu…).

Trẻ bị rồi loạn tiêu hóa kéo dài sẽ gây mất cân bằng hệ vi sinh đường ruột, giảm miễn dịch dẫn đến suy dinh dưỡng, suy nhược cơ thể, ảnh hưởng đến sự phát triển toàn diện.

1. NHỮNG KHÁC BIỆT VỀ ĐẶC ĐIỂM GIẢI PHẪU, SINH LÝ HỆ TIÊU HÓA CỦA TRẺ EM SO VỚI NGƯỜI LỚN?

Hệ tiêu hóa là một trong các hệ cơ quan phức tạp bậc nhất của cơ thể, bao gồm các tuyến tiêu hóa và ống tiêu hóa. Từ khi sinh ra đến khi trưởng thành, hệ tiêu hóa từng bước hoàn thiện. Có sự khác biệt giữa trẻ em và người lớn về kích thước, hình thái và chức năng của các tổ chức thuộc hệ tiêu hóa. Ở trẻ em, các cơ quan này đã hoàn thiện về cấu trúc nhưng chưa hoàn thiện về chức năng và dễ bị tổn thương. Từ 6 - 7 tuổi trở lên, hệ tiêu hóa của trẻ sẽ tương đối hoàn chỉnh và gần như tương đồng với người trưởng thành cả về giải phẫu lần sinh lý, đặc biệt là hệ vi sinh vật đường ruột.

2. HỆ VI SINH ĐƯỜNG RUỘT VÀ VAI TRÒ CỦA NÓ TỚI SỨC KHỎE CỦA TRẺ

Đường tiêu hóa của cơ thể con người chứa một hệ vi sinh phức tạp. Hệ vi sinh thay đổi tùy theo từng cá thể, tính đặc trưng của nó phụ thuộc vào yếu tố di truyền và môi trường. Hệ vi sinh đường ruột bắt đầu được thiết lập từ khi trẻ được sinh ra, phụ thuộc vào hệ vi sinh của người mẹ, hình thức trẻ được sinh ra và môi trường sinh. Hệ vi sinh này phát triển dần trong vòng hai năm đầu đời, chịu ảnh hưởng của phương thức nuôi dưỡng trẻ. Ngoài 2 tuổi, hệ vi sinh đường ruột ở trẻ em dần dần đa dạng như người lớn.

Ở trạng thái cơ thể khỏe mạnh, hệ vi sinh đường ruột có khoảng hơn 500 loài khác nhau tồn tại bao gồm cả các vi sinh vật có lợi (lợi khuẩn 85%) và các vi khuẩn gây bệnh (15%). Mặc dù có sự góp mặt của các vi khuẩn gây bệnh song cơ thể đạt được tình trang khỏe mạnh chính là nhờ cơ chế điều hòa miễn dịch tại ruột. Các tế bào miễn dịch ở ruột chiếm tổng số 80% các tế bào miễn dịch trong cơ thể người và hệ vi sinh đường ruột đóng một vai trò quan trọng trong việc hoạt hóa các tế bào miễn dịch đó.

Vi khuẩn có lợi (lợi khuẩn 85%)

+ Tổng hợp vitamin.

+ Hỗ trợ tiêu hóa và hấp thu.

+ Ngăn ngừa nhiễm khuẩn.

+ Tặng cường hệ miễn dịch.

=> Tăng cường sức khỏe

Vi khuẩn gây hại (15%)

+ Gây ra các hoại tử (NH₃, H₂S…).

+ Kích thích tạo các hợp chất gây ung thư.

+ Sản xuất độc tố.

=> Suy giảm sức khỏe.

Trong số các vi sinh vật của hệ vi sinh đường ruột, Lactobacilli và Bifidobacteria là hai loại vi khuẩn tạo ra hàng rào bảo vệ ruột, thúc đẩy đáp ứng miễn dịch dịch thể thông qua lgA tiết (lgAs). Một số chủng Lactobacilli và Bifidobacteria còn có tác dụng thiết lập sự cân bằng đáp ứng miễn dịch của các tế bào lympho T giúp đỡ, kích thích sản xuất interleukin 10 (IL10) và yếu tố làm biến đổi sự phát triển (transforming growth factor - TGFb). Cả hai yếu tố này đóng vai trò quan trọng trong tính trung hòa miễn dịch, vì vậy có tác dụng giảm bệnh lý dị ứng.

3. THẾ NÀO LÀ MẤT CÂN BẰNG HỆ VI SINH ĐƯỜNG RUỘT?

Mất cân bằng hệ vi sinh đường ruột là sự thay đổi về thành phần hay số lượng của các vi sinh vật cộng sinh trên đường ruột khiến cho tỷ lệ lợi khuẩn giảm trong khi vi khuẩn gây hại tăng lên.

4. CÁC YẾU TỐ GÂY RA MẤT CÂN BẰNG HỆ VI SINH ĐƯỜNG RUỘT Ở TRẺ?

Yếu tố gen.

Lối sống và chế độ dinh dưỡng không hợp lý.

Bệnh lý đang mắc phải (nhiễm khuẩn, ngộ độc thực phẩm, viêm đường tiêu hóa, phẫu thuật ống tiêu hóa…)

Dùng kháng sinh, hóa trị liệu, các phương pháp tẩy rửa đường tiêu hóa…

Chế độ thai nghén, sức khỏe mẹ bầu, thói quen chăm sóc trẻ những năm đầu đời.

5. BIỂU HIỆN CỦA TRẺ KHI MẤT CÂN BẰNG HỆ VI SINH ĐƯỜNG RUỘT - KHI NÀO CẦN ĐƯA TRẺ ĐI KHÁM?

Tùy theo các biểu hiện của bệnh mà mất cân bằng hệ vi sinh đường ruột có các biểu hiện nặng, nhẹ khác nhau. Trẻ cần được đi khám nếu có một trong các biểu hiện sau:

Tiêu chảy thường xuyên, hoặc táo bón.

Chán ăn, bỏ bú, giảm cảm giác thèm ăn.

Đau bụng, chướng bụng.

Hệ miễn dịch yếu, thường xuyên mắc các bệnh nhiễm khuẩn…

Nôn, trớ.

6. HẬU QUẢ CỦA MẤT CÂN BẰNG HỆ VI SINH ĐƯỜNG RUỘT KÉO DÀI Ở TRẺ EM

Nhiễm trùng đường tiêu hóa; tiêu chảy cấp, tiêu chảy kéo dài; hội chứng kém hấp thu.

Các bệnh lý ruột viêm: viêm loét đại trực tràng, bệnh Crohn.

Hội chứng ruột kích thích.

Quá phát vi khuẩn ruột.

Không dung nạp thức ăn.

Bệnh lý gan.

Béo phì và hội chứng chuyển hóa.

7. CÁCH PHÒNG TRÁNH MẤT CÂN BẰNG HỆ VI SINH ĐƯỜNG RUỘT

Chế độ dinh dưỡng hợp lý.

Sử dụng thuốc đúng (đặc biệt là kháng sinh), chỉ định phù hợp với bệnh tình theo hướng dẫn của bác sỹ.

Phát hiện và điều trị sớm các bệnh lý tiêu hóa để duy trì sự toàn vẹn về cấu trúc đường tiêu hóa và hệ vi khuẩn chí ruột ổn định.

Cải thiện tình trạng vệ sinh.

Xây dựng và duy trì lối sống lành mạnh.

Phòng và điều trị các bệnh nhiễm khuẩn.

Bổ sung probiotic hợp lý.

8. CÁC PHƯƠNG PHÁP ĐIỀU TRỊ RỒI LOẠN TIÊN HÓA DO MẤT CÂN BẰNG HỆ VI SINH ĐƯỜNG RUỘT

8.1. Bổ sung probiotics

Probiotics là vi sinh vật sống mà khi đưa một lượng cần thiết vào cơ thể sẽ đem lại hiệu quả có lợi. Có 2 dạng probiotics từ nấm men và từ vi khuẩn. Bacillus clausii là vi khuẩn Gram (+) là một trong số ít probiotics có khả năng tạo bào tử. Nhiều nghiên cứu chứng minh bào tử B.clausii có thể chống lại tính aicd của dịch dạ dày và dịch ruột, đi đến hồi tràng, nảy mầm thành tế bào sinh dưỡng và phát huy tác dụng.

Một số nghiên cứu chứng minh được rằng:

- B.clausii an toàn và được dung nạp tốt ở trẻ sinh non, giúp cải thiện chuyển hóa, tăng lượng sữa ăn vào mà không tăng nguy cơ viêm ruột hoại tử.

- Ở trẻ em < 3 tuổi bị tiêu chảy cấp, bổ sung B.clausii sẽ giúp hồi phục tốt hơn.

- Khi phối hợp B.clausii với oresol và kẽm trong điều trị tiêu chảy ở trẻ em làm giảm thời gian nằm viện và chi phí điều trị.

- Bổ sung B.clausii cũng làm giảm đáng kể tần suất và cường độ của tiêu chảy và nôn khi điều trị diệt Helicobacter pylori.

- B.clausii có hiệu quả trong hội chứng quá phát vi khuẩn ở ruột non.

Qua đó kết luận probiotics có thể dùng để dự phòng và điều trị những bệnh tiêu hóa thường gặp nhất là các trường hợp tiêu chảy nhiễm trùng cấp, tiêu chảy do kháng sinh, hỗ trợ điều trị vi khuẩn HP trong viêm dạ dày và trào ngược dạ dày trẻ em.

8.2. Bổ sung prebiotics

Prebiotics là nguồn thức ăn cho probiotics. Ít bị tiêu hóa ở dạ dày và ruột non, có vai trò như một chất xơ trong tiêu hóa. Nhờ có prebiotics mà các probiotics có điều kiện phát triển mạnh mẽ hơn qua đó khuếch đại tác dụng cải thiện hệ tiêu hóa. Prebiotics có nhiều trong sữa mẹ, đậu nành, lúa mỳ nguyên cám, lúa mạch nguyên cám, chuối, tỏi, nho…

Tác dụng tích cực của prebiotics:

Tái tạo sự cân bằng của hệ vi sinh vật đường ruột.

Giảm khả năng ung thư đại tràng.

Tăng cường hấp thu khoáng chất.

Cải thiện tình trạng viêm ruột.

Giảm dị ứng.

8.3. Bổ sung synbiotics

Nói một cách đơn giản thì synbiotics là sự kết hợp của probiotics và prebiotics.

Chính bởi prebiotics là nguồn dinh dưỡng cho probiotics nên người ta nghĩ đến việc kết hợp probiotic và prebiotic trong cùng một sản phẩm. Năm 1995, Gibson và Roberfroid giới thiệu thuật ngữ “synbiotic” để mô tả sự kết hợp của probiotic và prebiotic. Mục đích của sự kết hợp này là cải thiện khả năng sống còn của vi sinh vật probiotic trong đường tiêu hóa, đồng thời kích thích sự phát triển của các chủng vi sinh có lợi trong đường ruột. Nhưng cái khó là để tạo ra synbiotic người ta phải chọn lọc probiotic và prebiotic tương thích nhau, đảm bảo hiệu quả cao hơn hoặc tối thiểu là giữ được hiệu quả so với khi chúng hoạt động riêng lẻ. Tuy nhiên đến nay các nghiên cứu về synbiotic còn khá ít và chưa thật đầy đủ. Nhưng bước đầu các nghiên cứu đã cho ra kết quả.

Tăng số lượng vi khuẩn có lợi và duy trì sự cân bằng của hệ vi sinh đường ruột.

Cải thiện khả năng miễn dịch.

Tăng khả năng kháng khuẩn và chống dị ứng.

Ngăn ngừa loãng xương, giảm mỡ máu, cải thiện chức năng gan.

8.4. Kháng sinh

Thay vì cung cấp hoặc làm lớn mạnh số lượng vi khuẩn có lợi trong đường ruột thì một số loại kháng sinh đặc biệt có khả năng tiêu diệt chọn lọc các vi khuẩn có hại. Loại kháng sinh này chỉ được sử dụng theo chỉ định của bác sỹ.

Cha mẹ không nên tự sử dụng kháng sinh cho trẻ khi bị rối loạn đường tiêu hóa, vì sử dụng kháng sinh rộng rãi sẽ làm gia tăng nguy cơ mất cân bằng hệ vi khuẩn chí ruột. Nhiễm khuẩn nội sinh do các vi khuẩn gây bệnh trong đường tiêu hóa và gia tăng nguy cơ kháng thuốc trong cộng đồng.

9. CHA MẸ CẦN LÀM GÌ ĐỂ TRẺ CÓ ĐƯỜNG TIÊU HÓA KHỎE MẠNH?

Điều tiêu hóa của trẻ em tiếp tục phát triển và hoàn thiện trong vòng 3 năm sau khi trẻ ra đời. Để có đường tiêu hóa khỏe mạnh cho trẻ thì chế độ và cách thức chăm sóc trẻ giai đoạn này sẽ quyết định sự khỏe mạnh của hệ tiêu hóa.

- Người mẹ cần chuẩn bị cho mình một sức khỏe tốt trước khi mang thai, chế độ dinh dưỡng hợp lý trong giai đoạn mang thai, khám thai định kỳ và phát hiện, điều trị kịp thời các nhiễm khuẩn của mẹ (nếu có) để các em bé được sinh ra đủ tháng, khỏe mạnh.

- Nếu không có các chỉ định sản khoa đặc biệt, trẻ sinh thường sẽ có hệ vi sinh đường ruột cân bằng với nhiều lợi khuẩn hơn trẻ sinh mổ.

- Nuôi con bằng sữa mẹ và bảo vệ nguồn sữa mẹ, đặc biệt trong 6 tháng đầu đời và tiếp tục cho trẻ bú đến 18 - 24 tháng tuổi.

- Cho ăn bổ sung đúng, chế độ ăn bổ sung phù hợp với nhu cầu và sự tăng trưởng bình thường của trẻ.

- Sử dụng thuốc hợp lý đặc biệt là các thuốc kháng sinh.

- Khám và điều trị hợp lý các bệnh lý nhiễm khuẩn tiêu hóa, không tự điều trị, tự sử dụng thuốc khi không có chỉ định của bác sỹ.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

- Hội Nội khoa Việt Nam (2018). Hệ vi sinh đường ruột và công tác chăm sóc sức khỏe đường ruột trẻ em. Nhà xuất bản Thanh Niên.